Gluten Hassasiyeti Nedir?

Gluten hassasiyeti, gluten içeren besinlerin tüketilmesinden sonra ortaya çıkan sindirim sistemi ve sindirim sistemi dışı şikâyetlerle ilişkilendirilen bir durumdur. Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan bir protein grubudur. Ekmek, makarna, bulgur, hamur işleri, bazı hazır soslar ve işlenmiş gıdalar gluten içerebilir.

Gluten tüketimi sonrasında karın şişkinliği, gaz, karın ağrısı, ishal, kabızlık, yorgunluk veya baş ağrısı yaşayan kişiler kendilerinde gluten hassasiyeti olduğunu düşünebilir. Ancak bu belirtiler farklı sağlık sorunlarında da görülebilir. Bu nedenle gluten hassasiyeti tanısı koymadan önce çölyak hastalığı ve buğday alerjisi gibi durumların değerlendirilmesi önemlidir.

Gluten hassasiyeti ile çölyak hastalığı aynı mıdır?

Hayır. Gluten hassasiyeti ve çölyak hastalığı birbiriyle karıştırılsa da aynı durum değildir. Çölyak hastalığı, gluten tüketimiyle bağışıklık sisteminin ince bağırsak dokusuna zarar verdiği, kronik ve otoimmün bir hastalıktır. Çölyak hastalarında gluten tüketimi bağırsaklarda iltihaplanmaya ve besin emiliminin bozulmasına yol açabilir.

Gluten hassasiyetinde ise çölyak hastalığına özgü bağışıklık yanıtı ve bağırsak hasarı görülmez. Buna rağmen kişi gluten içeren gıdaları tükettiğinde çeşitli şikâyetler yaşayabilir. Tıp literatüründe bu durum genellikle çölyak dışı gluten hassasiyeti veya çölyak dışı gluten duyarlılığı olarak adlandırılır.

Gluten hassasiyeti, çölyak hastalığı ve buğday alerjisi arasındaki farklar

Gluten hassasiyetinin belirtileri nelerdir?

Gluten hassasiyeti belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde şikâyetler gluten tüketiminden birkaç saat sonra, bazı kişilerde ise bir veya birkaç gün içinde ortaya çıkabilir. Belirtilerin şiddeti tüketilen gluten miktarına, kişinin genel sağlık durumuna ve beslenme alışkanlıklarına göre farklılık gösterebilir.

Sindirim sistemi belirtileri

• Karında şişkinlik ve dolgunluk hissi
• Gaz ve bağırsak hareketlerinde değişiklik
• Karın ağrısı veya kramplar
• İshal ya da kabızlık
• Mide bulantısı
• Yemeklerden sonra rahatsızlık hissi

Sindirim sistemi dışı belirtiler

• Yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Baş ağrısı
• Dikkat dağınıklığı ve zihinsel bulanıklık hissi
• Eklem veya kas ağrıları
• Ciltte kızarıklık ya da döküntü
• Uyku düzeninde bozulma
• Keyifsizlik ve genel huzursuzluk

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına gluten hassasiyetini kanıtlamaz. İrritabl bağırsak sendromu, laktoz intoleransı, fruktoz emilim bozukluğu, reflü, bağırsak enfeksiyonları ve bazı beslenme hataları benzer şikâyetlere neden olabilir.

Gluten hassasiyeti neden olur?

Gluten hassasiyetinin kesin nedeni henüz tam olarak açıklanamamıştır. Bazı kişilerde glutenin kendisi, bazı kişilerde ise buğday ve gluten içeren gıdalardaki diğer bileşenler şikâyetlere yol açabilir. Özellikle buğdayda bulunan ve fermente edilebilir karbonhidratlar grubunda yer alan bazı FODMAP türleri gaz, şişkinlik ve karın ağrısını tetikleyebilir.

Ayrıca beslenme düzenindeki hızlı değişiklikler, fazla miktarda işlenmiş gıda tüketimi, stres, uyku düzensizliği ve bağırsak mikrobiyotasındaki değişimler de belirtilerin ortaya çıkmasında rol oynayabilir. Bu nedenle yalnızca gluten içeren tüm gıdaları hayatınızdan çıkarmak, sorunun gerçek nedenini anlamayı zorlaştırabilir.

Gluten hassasiyeti nasıl teşhis edilir?

Gluten hassasiyeti için herkes tarafından kullanılabilen tek bir kesin kan testi bulunmamaktadır. Tanı genellikle kişinin şikâyetlerinin ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi, çölyak hastalığı ve buğday alerjisinin dışlanması ve beslenme sürecinin doktor veya diyetisyen kontrolünde izlenmesiyle konur.

Tanı sürecinde hangi adımlar izlenebilir?

1. Belirtilerin ne zaman başladığı ve hangi gıdalarla ilişkili olduğu değerlendirilir.
2. Çölyak hastalığı için uygun kan testleri istenebilir.
3. Gerekli durumlarda gastroenteroloji uzmanı tarafından endoskopi ve biyopsi planlanabilir.
4. Buğday alerjisi şüphesinde alerji uzmanı tarafından testler yapılabilir.
5. Diğer sindirim sistemi hastalıkları ve gıda intoleransları gözden geçirilir.
6. Doktor önerisiyle kontrollü eliminasyon ve yeniden deneme süreci uygulanabilir.

Önemli: Çölyak testi yaptırmadan önce gluten tüketimini tamamen bırakmak test sonuçlarını etkileyebilir. Çölyak hastalığından şüpheleniyorsanız, glutensiz beslenmeye başlamadan önce mutlaka bir gastroenteroloji uzmanına danışın.

Glutensiz beslenmek gerekir mi?

Gluten hassasiyeti tanısı kesinleşmeden gluteni tamamen beslenmeden çıkarmak her zaman doğru değildir. Glutensiz ürünler bazı kişiler için gerekli olabilir; ancak bu ürünlerin tümü sağlıklı veya besleyici değildir. Paketli glutensiz ürünlerde şeker, yağ, tuz ve katkı maddeleri yüksek olabilir. Ayrıca lif, demir, B grubu vitaminleri ve diğer besin ögeleri bakımından yetersiz bir beslenme düzeni oluşabilir.

Çölyak hastalığı tanısı konulan kişilerin ise gluten tüketimini tamamen ve ömür boyu bırakması gerekir. Çölyak hastalığında küçük miktarlarda gluten bile bağırsak hasarına yol açabilir. Çölyak dışı gluten hassasiyetinde ise beslenme planı kişiye özel belirlenir ve gereksiz kısıtlamalardan kaçınılır.

Gluten içeren ve içermeyen besinler

Gluten içerebilen besinler

• Buğday, arpa ve çavdar
• Ekmek, simit, poğaça ve börek
• Makarna ve kuskus
• Bulgur
• Unla hazırlanmış tatlı ve hamur işleri
• Bazı hazır çorbalar, soslar ve işlenmiş et ürünleri
• İçeriğinde malt veya buğday türevleri bulunan ürünler

Doğal olarak glutensiz besinler

• Pirinç ve mısır
• Patates
• Karabuğday
• Kinoa
• Et, balık, yumurta ve sade süt ürünleri
• Kurubaklagiller
• Taze sebze ve meyveler
• Kuruyemişler

Doğal olarak glutensiz besinler, üretim ve hazırlama sırasında glutenle temas ederse gluten içerebilir. Özellikle çölyak hastalarında mutfak ekipmanlarının, kesme tahtalarının, tost makinelerinin ve saklama kaplarının ortak kullanımı çapraz bulaşma riskini artırabilir.

Gluten hassasiyeti olanlar nelere dikkat etmeli?

• Belirtilerinizi ve tükettiğiniz besinleri bir beslenme günlüğüne kaydedin.
• Tanı konulmadan önce doktor önerisi olmadan katı eliminasyon diyetlerine başlamayın.
• Etiketlerde buğday, arpa, çavdar, malt ve gluten içeren bileşenleri kontrol edin.
• Glutensiz ürünleri tercih ederken lif, protein, şeker ve tuz miktarlarını karşılaştırın.
• Beslenme düzeniniz daralıyorsa diyetisyen desteği alın.
• Çölyak hastalığınız varsa çapraz bulaşma konusunda dikkatli olun.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Uzun süren ishal, açıklanamayan kilo kaybı, tekrarlayan karın ağrısı, kansızlık, büyüme geriliği, dışkıda kan, sürekli halsizlik veya ailede çölyak hastalığı öyküsü varsa doktora başvurulmalıdır. Gluten içeren bir gıdayı tükettikten sonra dudaklarda ve boğazda şişme, yaygın kurdeşen, hırıltı veya nefes darlığı görülmesi durumunda ise buğday alerjisi veya ciddi alerjik reaksiyon ihtimali nedeniyle acil tıbbi yardım alınmalıdır.

Sonuç

Gluten hassasiyeti, gluten içeren gıdaların tüketimiyle çeşitli sindirim sistemi ve genel sağlık şikâyetlerinin ortaya çıkabildiği bir durumdur. Ancak bu belirtiler çölyak hastalığı, buğday alerjisi veya başka sindirim sorunlarıyla da ilişkili olabilir. Doğru tanı için gluten tüketimini kendi kendinize tamamen bırakmadan önce bir sağlık profesyoneline danışmanız en güvenli yaklaşımdır.

Glutensiz beslenme gerekip gerekmediği; kişinin tanısına, belirtilerine, beslenme alışkanlıklarına ve genel sağlık durumuna göre belirlenmelidir. Dengeli, yeterli ve kişiye özel bir beslenme planı için gastroenteroloji uzmanı ve diyetisyen iş birliği önem taşır.